Si José Protacio Rizal Mercado y Alonso Realonda ay isinilang noong Hunyo 19, 1861, sa Calamba, Laguna. Siya ang pito sa labing-isang magkakapatid nina Francisco Mercado Rizal at Teodora Alonso Realonda. Ang kanyang mga kapatid ay sina Saturnina, Paciano, Narcisa, Olympia, Lucia, Maria, Concepcion, Josefa, Trinidad, at Soledad.

Nagmula siya sa isang may-kayang pamilya na nagbibigay halaga sa edukasyon. Malaki ang impluwensiya ng kanyang nakatatandang kapatid na si Paciano Rizal, na isang aktibong kasapi ng mga repormista.

Edukasyon at Pag-aaral sa Ibang Bansa

Nag-aral si Rizal sa Biñan, Laguna, bago pumasok sa Ateneo Municipal de Manila, kung saan siya nagpakita ng katalinuhan sa akademya at sining. Pagkatapos, nag-aral siya ng medisina sa Unibersidad ng Santo Tomas, ngunit dahil sa diskriminasyon laban sa mga Pilipino, ipinagpatuloy niya ang kanyang pag-aaral sa ibang bansa.

Noong 1882, nagpunta siya sa Madrid, Espanya, at nag-aral sa Universidad Central de Madrid, kung saan nagtapos siya ng medisina at pilosopiya at panitikan. Nag-aral din siya ng optalmolohiya sa Paris at Heidelberg, upang magamot ang lumalalang pagkabulag ng kanyang ina.

Mga Akda at Kilusang Reporma

Habang nasa Europa, naging aktibo si Rizal sa Kilusang Propaganda, isang samahang humihiling ng mga pagbabago sa Pilipinas. Kabilang sa kanyang pinakamahalagang akda ay:

• “Noli Me Tangere” (1887) – isang nobelang nagsisiwalat ng pang-aabuso ng mga prayle at opisyal ng Espanya sa Pilipinas. Ang pangunahing tauhan na si Crisostomo Ibarra ay sumasalamin sa pananaw ni Rizal ukol sa reporma.
• “El Filibusterismo” (1891) – ang kasunod ng Noli Me Tangere, na nagpapakita ng paghihimagsik ng mga Pilipino laban sa mga dayuhan.

Dahil sa kanyang mga akda, siya ay tinuturing na isang panganib ng mga awtoridad ng Espanya.

Pagkakatapon sa Dapitan

Dahil sa kanyang mga gawaing pampanitikan at reporma, inaresto si Rizal at ipinatapon sa Dapitan, Zamboanga del Norte, mula 1892 hanggang 1896. Habang naroroon, siya ay:

• Nagtatag ng isang paaralan at nagturo nang walang bayad.
• Nagpraktis ng medisina at nagpagaling ng maraming maysakit.
• Nakilahok sa agrikultura, inhenyeriya, at siyensiya upang matulungan ang komunidad.

Gayunpaman, patuloy siyang minanmanan ng mga Espanyol, na itinuturing siyang banta.

Pag-aresto at Pagkamatay

Nang sumiklab ang Himagsikang Pilipino noong 1896, maling pinaratangan si Rizal ng pagkakasangkot dito. Siya ay inaresto habang patungo sa Cuba upang magsilbi bilang doktor para sa hukbong Espanyol.

Matapos ang isang huwad na paglilitis, hinatulan siya ng kamatayan dahil sa sedisyon, rebelyon, at pakikipagsabwatan. Noong Disyembre 30, 1896, siya ay binitay sa pamamagitan ng firing squad sa Bagumbayan (ngayo’y Luneta Park, Maynila). Ang kanyang huling salita, “Consummatum est!” (Tapos na!), ay nagpapahiwatig ng kanyang pagtanggap sa kanyang kapalaran.

Pamana at Epekto

Ang kamatayan ni José Rizal ay nagsilbing inspirasyon upang lalong lumakas ang rebolusyon laban sa mga Espanyol. Siya ay kinilala bilang Pambansang Bayani ng Pilipinas, at ang kanyang mga aral tungkol sa kalayaan, edukasyon, at reporma ay patuloy na nagbibigay-inspirasyon sa mga Pilipino.

Maraming mga paaralan, monumento, at institusyon ang ipinangalan sa kanya bilang pagpaparangal sa kanyang sakripisyo para sa kalayaan ng bayan. Ang kanyang huling tula, “Mi Último Adiós” (Ang Huling Paalam), ay isang makapangyarihang simbolo ng pagkamakabayan at pagmamahal sa bayan.